जापानमा १०० वर्षका बूढाबूढी १ लाख नाघे, नेपाललाई के हो सिकाइ ?

हालै विश्वभर जापानको एउटा खबरले निकै चर्चा पायो–, त्यो खबर हो जापानमा १०० वर्ष नाघेका बूढाबूढीको संख्या १ लाख नाघ्यो । 

स्वच्छ जीवनशैली र सन्तुलित भोजनमा जापान विश्वमा नै कहलिएको छ । त्यसैले यहाँ लामो आयु बाँच्ने हजारौं मानिसहरु छन् । शताब्दी नाघ्नेहरुकै संख्या १ लाख क्रस हुनु साँच्चै दुर्लभ कीर्तिमान हो । 

जापान विश्वकै समृद्ध मुलुकमध्ये एक हो । धनी देशहरुको सूचीमा अमेरिका, चीन, जर्मनीपछि चौथो स्थानमा छ जापान । 

जापानीहरु धेरै मिहिनेती हुन्छन् । उनीहरुको खानपान र जीवनशैली राम्रो छ र लामो आयु बाँच्छन् भन्ने मान्यता छ । त्यहाँ मान्छेहरु १०० वर्षसम्म बाँच्नु सामान्य नै भइसक्यो । हाल जापानमा धेरै उमेरका मानिस भनेको ११४ वर्षकी महिला र ११२ वर्षका पुरुष छन् । 

त्यहाँको स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार जापानमा १०० वर्ष उमेर पुगेका बूढाबूढीहरु नै १ लाख ७ हजार ६७७ छन् । एक वर्षमै त्यहाँ १०० वर्ष पु्ग्नेहरुको संख्या ७ हजार ९१४ जनाले बढ्यो । 

जापानमा ९५ वर्ष उमेर पुग्नेको संख्या ८ लाख छ ।

जापानमा मान्छे धेरै उमेरसम्म बाँच्नुको कारण के हो ? 

यसको एउटै मात्र जवाफ छैन । 

अनुसन्धानकर्ताहरुले सन्तु्लित भोजन, सक्रिय जीवन र स्वास्थ्य सुविधालाई मुख्य कारण मानेका छन् । 

जापानको परम्परागत खानेकुरामा धेरैजसो माछा, तरकारी र भात हुन्छ । जसमा स्याचुरेटेड फ्याटको मात्रा कम हुन्छ । 

जापानमा धेरै पश्चिमी देशको तुलनामा मोटोपनको समस्या पनि धेरै कम छ । 

जापानीहरुको डेली रुटिन पनि स्वस्थ खालको छ । धेरै मानिसहरु घरबाहिर हिँड्छन्, दौडिन्छन्, साइकल चलाउँछन् । सार्वजनिक गाडी चढ्छन् । 

जापानमा सार्वजनिक ठाउँहरुमा ग्रुप एक्सरसाइजको राम्रो अभ्यास छ । 

जापानको हेल्थ इन्स्योरेन्स सिष्टमले त्यहाँका नागरिकलाई औषधि उपचारको राम्रो सहुलियत दिएको छ । उपचार खर्च पनि अमेरिका जस्ता धनी देशको तुलनामा निकै सस्तो छ । 

लामो आयु किन समस्या ? 

जापानमा लामो आयु एउटा उपलब्धी त हुँदै हो, सँगै समस्या पनि बन्दै गएको छ । त्यसको कारण हो, वृद्ध जनसंख्या बढिरहनु र बच्चा जन्मिने क्रम भने घटिरहनु । त्यति मात्र होइन । जापानमा पछिल्लो १६ वर्षदेखि लगातार जनसंख्या घटिरहेको छ । 

जापानमा सबैभन्दा धेरै जनसंख्या भएको सन् २०१० मा हो । त्यो वर्ष १२ करोड ८० लाख पुगेको थियो । त्यसपछि भने लगातार घटिरहेको छ । सन् २०२६ मा त जनसंख्या ११ करोड ९७ लाखमा झरेको छ । 

जापानमा पछिल्लो ५ वर्षमा मात्र ३१ लाख जनसंख्या घटेको छ । 

जापानमा एक जना महिलाले आफ्नो जीवनकालमा औसतमा १.१४ जना बच्चा जन्माउँछन् । अर्थात् १०० जना महिलाले ११४ जना बच्चा जन्माउँछन् । 

जापानमा सन् २०२५ मा जम्मा ६ लाख ७० हजार बच्चा जन्मिएका थिए । जुन २०२४ मा भन्दा १५ हजार जनाले कम हो भने जापानमा जनगणना सुरु भएयताकै सबैभन्दा थोरै हो । 

जापानको कुल जनसंख्याको ३० प्रतिशत मान्छे ६५ वर्ष माथिको छ । जो काम गर्न सक्दैन । उनीहरुका लागि राज्यले पेन्सन, सामाजिक सुरक्षा र उपचार खर्चका लागि ठूलो रकम खर्च गर्नुपर्छ । 

तर काम गरेर कर तिरेर देशको ढुकुटी भर्ने युवाहरुको संख्या भने कम छ । 

सरकारले युवा दम्पतिलाई सन्तान जन्माउन प्रेरित गर्न चाइल्ड एलाउन्स, चाइल्ड केयरमा अनुदान, बच्चा जन्मेका बेला बाबुआमालाई लामो बिदा जस्ता प्रोत्साहनमूलक कार्यक्रम पनि ल्याएको छ । तर यस्ता कार्यक्रमहरुले दम्पतिलाई बच्चा पाउन प्रेरित गर्न सकेको छैन । 

सामाजशास्त्रीहरुका अनुसार जापानमा विवाहप्रति पनि नै मानिसको रुची घटेको छ । कतिपयले विवाह नै गर्दैनन् भने कतिपयले उमेर ढल्केपछि विवाह गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरुले धेरै बच्चा जन्माउन सक्दैनन् । 

धेरै युवाहरु रोजगारीको अनिश्चितता, थोरै तलब र धेरै समय काममा दिनुपर्ने कारणले परिवार बसाल्न इच्छुक देखिँदैनन् । 

पछिल्लो समय महिलाहरु पनि घरबाहिरका काममा सक्रिय छन् । यस्ता महिलाहरुलाई घरायसी काम र अफिसको काममा सन्तुलन मिलाउन कठिन हुन्छ । घरायसी काम र बच्चाको हेरचाहमा उनीहरुले श्रीमानको त्यति धेरै सहयोग पाएका छैनन् । त्यसैले महिलाहरु पनि धेरै बच्चा जन्माउन अनिच्छुक देखिन्छन् । 

जनसंख्या घट्दा के हुन्छ ? 

युवा जनसंख्या जनसंख्या घट्नुको अर्थ हो, देशमा आम्दानी गरेर कर तिर्ने जनसंख्या घट्नु । आर्थिक रुपमा सक्षम युवाहरुले तिरेको कर र सामाजिक सुरक्षाको पैसाबाटै बूढाबूढीलाई पेन्सन र उपचार खर्चजस्ता सुविधा दिने हो । 

काम गर्ने मान्छे भन्दा काम गर्न नसक्ने बूढाबूढीको संख्या धेरै भयो भने सामाजिक सुरक्षाको रकममा चाप पर्छ । थोरै युवाहरुबाट उठाएको करबाट धेरै बूढाबूढीको स्याहार गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ । त्यसैले जनसंख्या घट्नु देशहरुका लागि टाउको दुखाइको विषय हो । 

जनसंख्या घटेका कारण जापानका उद्योगहरुमा कामदार अभाव हुन थालेको छ । विशेषगरी कृषि, निर्माण, यातायात, स्वास्थ्य र सोसल केयरमा कामदार अभाव छ । 

ग्रामीण क्षेत्रहरुमा यो समस्या अझ बढी देखिएको छ । युवाहरु सबै शहरतिर बसाइँ सर्दा वृद्धहरु मात्र गाउँमा बाँकी रहेका छन् । 

जापानमा भइरहेको कामदारको अभावलाई अहिले आप्रवासीहरुले पूरा गरेको छ । पछिल्ला वर्षहरुमा जापानमा विदेशीहरुको संख्या बढिरहेको छ । जापानमा हाल विदेशी नागरिकको संख्या ४० लाख पुगेको छ । सन् २०२५ मा मात्र ७ लाख २० हजार जना जापान पुगेका छन् । विदेशमा काम गर्न जाने नेपालीका लागि जापान राम्रो गन्तव्य बनिरहेको छ । हाल जापानमा २ लाख ७० हजार भन्दा धेरै नेपाली छन् । 

नेपालमा के छ ? 

जापान र नेपालको धेरै कुरा तुलना हुँदैन । जापान नेपाल भन्दा धेरै विकसित देश हो । नेपाल अहिले पनि अल्पविकसित नै छ । आजको दिनमा नेपालीहरु आफ्नो देशमा राम्रो कमाइको सम्भावना नदेखेर जापान गइरहेका छन् । 

जनसंख्याकै कुरा गर्ने हो भने जापानमा घट्दै गइरहेको छ । नेपालमा जापानमा झैं जनसंख्या घटेको नै चाहिँ छैन । 

२०७८ सालको जनगणना अनुसार नेपालको जनसंख्या २ करोड ९१ लाख छ । २०६८ सालमा २ करोड ६४ लाख थियो । 

१० वर्षमा करिब २७ लाख जनसंख्या बढेको छ । 

१५ वर्षमुनि र ६५ वर्ष माथिका जनसंख्यालाई आर्थिक रुपमा निष्क्रिय मानिन्छ । १५ देखि ६५ वर्ष उमेर समूहको जनसंख्यालाई सक्रिय जनसंख्या मानिन्छ । 

नेपालमा १५ वर्षमुनिको जनसंख्या २७.८ प्रतिशत छ । ६५ वर्षमाथिको जनसंख्या ७ प्रतिशत छ । काम गर्न सक्ने उमेरका जनसंख्या अर्थात् १५ देखि ६४ वर्षसम्मका मानिस ६५ प्रतिशत छन् । ६५ प्रतिशत जनसंख्या कमाउन सक्छन् भने जम्मा ३५ प्रतिशत जनसंख्या मात्र कमाउन नसक्ने छन् । 

जनसंख्याको यो बनोट निकै राम्रो हो । 

किनकी यहाँ काम गर्न नसक्ने भन्दा काम गर्न सक्ने मानिसहरु धेरै छन् । यसलाई जनसांख्यिक लाभांश भनिन्छ ।

विज्ञहरुका अनुसार अबको २० वर्षसम्म नेपाललाई जनसांख्यिक लाभकै समय छ । तर नेपालले जनसंख्याको जति लाभ लिनुपर्ने हो, त्यो लिन सकिरहेको छैन । आर्थिक रुपमा सक्रिय युवाहरुमा बेरोजगारी छ ।

देशभित्र न्यून तलब सुविधामा काम गरिरहनु परेको छ । अनि कमाउनका लागि विदेश जानुपरेको छ । नेपालबाट पढ्न र काम गर्नका लागि वर्षमा ८–९ लाख युवा विदेश जान्छन् । विदेश जाने भनेका काम गर्न सक्ने उमेरका अर्थात युवाहरु नै हो । 

नेपालमा सबैभन्दा ठूलो चिन्ताको विषय भनेको बच्चा जन्मिने दर घट्दै जानु हो । २०७८ सालको जनगणना अनुसार नेपालको जन्मदर १.९ प्रतिशत छ, यो भनेको १ जना महिलाले सरदरमा २ जना बच्चा पनि जन्माउँदैनन् । 

२०६८ सालको जनगणनाको तुलनामा २०७८ सालमा १४ वर्षमुनिको जनसंख्या ७ प्रतिशत विन्दुले घटेको छ । २०६८ सालमा १४ वर्षमुनिको जनसंख्या ३५ प्रतिशत थियो । तर २०७८ मा यो संख्या घटेर २८ प्रतिशतमा झरेको छ । 

२०६८ देखि २०७८ को अवधिमा १४ वर्षमुनिको जनसंख्या १.३ प्रतिशतले घटेको छ । तर यही अवधिमा ६० वर्षमाथिका जनसंख्या भने ३.२ प्रतिशतले बढेको छ । 

नेपालमा अहिलेसम्म त बालबालिका र बूढाबूढी भन्दा युवाकै संख्या धेरै हुन्छ । तर अब विस्तारै देश बुढ्यौलीतर्फ जाँदैछ । किनकी अहिलेका युवा भोलि बूढो हुँदै जान्छन् । अहिलेका बालबालिका भोलि युवा हुन्छन् । नेपालमा युवा भन्दा बालबालिका कम छन् । त्यसैले भविष्यमा बुढाबुढी धेरै हुन्छन् र युवा कम हुन्छन् । 

तपाईं हामी आफ्नै घरको उदाहरण हेर्न सक्छौं । हाम्रो बाबुआमासँग ४–५ जनासम्म छोराछोरी थिए भने अहिलेका युवा दम्पत्तिसँग १ वा २ जना मात्र छोराछोरी छन् । 

२०४८ देखि २०५८ को १० वर्षको अवधिमा १४ वर्षमुनिका बालबालिकाको वृद्धिदर १.५ प्रतिशत थियो । २०५८ देखि २०६८ को बीचमा यो वृद्धिदर ०.५ प्रतिशतमा झर्‍यो भने २०६८ देखि २०७८ को अवधिमा त १.२५ प्रतिशतले ऋणात्मक भएको छ । 

नेपालमा बच्चा कम जन्मिनुको कारण धेरै युवा जनसंख्या विदेशमा हुनु हो । स्वदेशमा महिलाहरु पनि घर बाहिरका काममा सक्रिय हुनु हो । अनि अहिले धेरै मानिस शहरमा बस्न थालिसके । 

शहरमा बस्नेहरुलाई शिक्षा स्वास्थ्य जस्ता विषय महंगो छ । धेरै बालबच्चा भएमा बस्ने ठाउँदेखि स्कुलको फी र उपचार खर्च धान्न अभिभावकलाई धौधौ पर्ने अवस्था छ । 

यसको नतिजा बच्चा जन्मिने दर निकै न्यून भएको छ ।

विश्वका धेरै धनी देशमा अहिले जनसंख्या नियन्त्रणतर्फ गइसकेको छ । जापान, कोरिया लगायतका कतिपय देशमा त डि पपुलेसन अर्थात् जनसंख्या घट्न नै थालेको छ । 

जापान र नेपालमा एउटा फरक छ । जापान समृद्ध भइसक्यो । त्यहाँ युवा जनशक्ति धेरै भएका बेला जापानीहरुले धेरै मेहनत गरेर देशलाई समृद्ध बनाइसके । त्यसैले निष्क्रिय जनसंख्या धेरै हुँदा पनि राज्यले धान्न सकेको छ । 

नेपालमा भने युवा जनशक्ति धेरै भएका बेला पनि देश समृद्ध हुन सकेको छैन । देश समृद्ध बनाउन काम गर्नुपर्ने युवाहरु स्वदेशमा रोजगारी नपाएर विदेश जानुपरेको छ । विज्ञहरु नेपाल समृद्ध बन्न अहिले युवा जनसंख्या धेरै भएकै बेला काम गर्नुपर्ने बताउँछन् । भोलि यो जनसंख्या बुढ्यौलीमा गएपछि त्यो अवसर गुम्न सक्छ । 

भोलि जापानमा जस्तै बुढ्यौली लागेको जनसंख्या धेरै र युवा जनसंख्या कम भए भने मुलुकले समृद्धि हासिल गर्न गाह्रो हुन्छ । त्यसैले सरकारले तिब्र आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने गरी काम गर्नुपर्छ, युवा जनसंख्यालाई स्वदेशमै रोजगारी दिनुपर्छ । अनि युवा दम्पत्तिलाई बच्चा जन्माउन प्रोत्साहन हुने कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ ।